Αλήθειες (που πονάνε) και ψέμματα (που λανσάρονται) για τα ιατρικά λάθη

Πρόσφατα διοργανώθηκε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον διεπιστημονικό συνέδριο γιατρών και δικηγόρων-δικαστικών για τη «μάστιγα», όπως σωστά χαρακτηρίζεται, των ιατρικών λαθών, που σε πολλές περιπτώσεις στοιχίζουν ανθρώπινες ζωές.

Στο εν λόγω συνέδριο ο πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών (ΙΣΑ), Γιώργος Πατούλης έκανε μια αποκαλυπτική ομιλία – παρέμβαση για το θέμα, φωτίζοντας κρίσιμες πτυχές για ένα μείζον επιστημονικό και κοινωνικό ζήτημα, παρουσιάζοντας στοιχεία για τη χώρα μας, αλλά και προσπάθειες άλλων συστημάτων Υγείας για την αντιμετώπιση του φαινομένου των ιατρικών λαθών.

Στη συνέχεια δημοσιεύουμε ολόκληρη την ομιλία του κ. Πατούλη, μαζί με τις διαφάνειες που την πλαισίωσαν, εκτιμώντας ότι αποτελεί μια χρήσιμη παρέμβαση που αποσαφηνίσει κρίσιμα ζητήματα:

Χαιρετίζω το υψηλού επιπέδου συνέδριο του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών και τους εκλεκτούς συμμετέχοντες δικαστικούς λειτουργούς για την εξαιρετική πρωτοβουλία, να διοργανωθεί ένας τόσο εποικοδομητικός διάλογος μεταξύ των δυο κλάδων, γιατρών και δικαστικών, στο ζήτημα που ανακύπτει πλέον καθημερινά, κάθε ώρα που μιλάμε, στους χώρους των ελληνικών νοσοκομείων. Και είναι αναπόφευκτα τα λάθη στην παροχή ιατρικών υπηρεσιών στις ημέρες της Ελλάδας της οικονομικής κρίσης .

Το ζήτημα είναι πόσο ευθύνεται ο γιατρός, πόσο το ίδιο το σύστημα και η διαμορφωθείσα πραγματικότητα στα νοσοκομεία της χώρας, και πόσο η πολιτική διαχείριση των σημερινών προβλημάτων της Δημόσιας Υγείας.

Κοινός μας άξονας, και των λειτουργών της Δικαιοσύνης και των συναδέλφων Ιατρικών Λειτουργών, η προστασία του ασθενούς.

Από τη θέση μου ως Πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών μπορώ, αν μη τι άλλο, να διαβεβαιώσω για την αφοσίωση των Ελλήνων ιατρών στην προστασία και τη διάσωση του ασθενούς, ηθικά και πρακτικά, παρά τις, συχνά, ανυπέρβλητες δυσκολίες που η οικονομική κρίση έχει επιφέρει.

Σημερινά επίσημα στοιχεία για το ποσοστό των ιατρικών λαθών στο σύστημα υγείας θα πρέπει να αναφέρουμε ότι δεν υπάρχουν, κι αυτό γιατί έχει αδρανήσει δραματικά η λειτουργία του όποιου Συστήματος Αναφοράς τέτοιων περιστατικών πήγε να δημιουργηθεί τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας, αλλά και των Συστημάτων Επιδημιολογικής Επιτήρησης.

Πολυκεντρικό Ευρωπαϊκό πρόγραμμα που διεξάγεται σε 9 χώρες μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, και συντονίζεται στην Ελλάδα από το Ιατρικό Τμήμα της Σχολής Επιστημών Υγείας του ΑΠΘ έδειξε ότι σε κανένα από τα νοσοκομεία της Θεσσαλονίκης, φοβάμαι ούτε της χώρας όλης, δεν υπάρχει Επίσημο Σύστημα Καταγραφής λάθους, που είναι το ζητούμενο σήμερα στην Άσκηση της Ιατρικής Διεθνώς .

Την ώρα που η χώρα μας επιλέγει δυστυχώς να εθελοτυφλεί στο πρόβλημα, με ευρωπαϊκή πρωτοβουλία, τα στοιχεία που δημοσιεύονται σοκάρουν. Η πολύχρονη Ευρωπαϊκή Μελέτη που εκπονήθηκε από το ΑΠΘ, ξεκινώντας την έρευνά της από το 2009, και κατέληξε σε συμπεράσματα πρόσφατα, αποκάλυψε ότι:

  • το 47% – 51% των ερωτηθέντων Ιατρών των Νοσοκομείων της Θεσσαλονίκης, ανέφεραν ότι έκαναν τουλάχιστον ένα λάθος τον τελευταίο μήνα, και
  • το 4% – 5% ανέφεραν ότι τα λάθη ήταν περισσότερα από τέσσερα.

Είναι φαινόμενο μόνο ελληνικό; Όχι.

Μπορεί τα ποσοστά της Ελλάδος να είναι όντως δραματικά με έναν στους δυο γιατρούς να ομολογεί για τον εαυτό του ιατρικό λάθος εντός μηνός, ας δούμε όμως…

…τι δηλώνουν στο πολύ εξελιγμένο σύστημα Υγείας της Αμερικής, που τόσα χρόνια προσπαθεί με κάθε επιστημονικότητα ν’ αντιμετωπίσει το πρόβλημα, οι γιατροί μιας από τις πιο επώνυμες Κλινικές του κόσμου.

Σε πρόσφατη μελέτη λοιπόν της Mayo Clinic που διεξήχθη σε συνεργασία με το Αμερικανικό Κολέγιο Χειρουργών,

  • το 8,9% των συμμετεχόντων Αμερικανών χειρουργών στην έρευνα ανέφεραν την πεποίθησή τους ότι έχουν κάνει ένα σημαντικό ιατρικό λάθος τους τελευταίους 3 μήνες, και
  • το 1,5% πιστεύουν ότι το σφάλμα τους είχε ως αποτέλεσμα θάνατο ενός ασθενούς.

Ποσοστά πολύ χαμηλότερα από τα ελληνικά, βεβαίως, όμως σε αριθμούς θανάτων στην Αμερική, τα ιατρικά λάθη ευθύνονται για 700 θανάτους ημερησίως και αποτελούν την τρίτη αιτία θανάτου στις ΗΠΑ.

Τι προτείνουν σήμερα τα πιο σύγχρονα Συστήματα Υγείας Ευρώπης και Αμερικής για την αντιμετώπιση του φαινομένου, που στόχο, κατά κοινή ομολογία της Διεθνούς Επιστημονικής Κοινότητας, δεν έχει να καταδικάσει τον ιατρό, η να αποζημιώσει οικονομικά «τον θάνατο».

Μέλημα μας, ιδίως των Ελλήνων γιατρών -και το χουμε πολλαπλά αποδείξει- είναι η σωτηρία του ασθενούς, πολύ περισσότερο στα δύσκολα χρόνια της κρίσης, που ομολογουμένως οι συνάδελφοι γιατροί υπερβαίνουν εαυτόν για να το επιτύχουν.

Ας δούμε τι λέει η Διεθνής Κοινότητα:

Τόσο στις ΗΠΑ, όσο και στο Ηνωμένο Βασίλειο, αλλά και στην Ε.Ε., τα τελευταία χρόνια έχει αναδειχθεί τόσο η ανάγκη εκπαίδευσης, ενθάρρυνσης και παροχής κινήτρων στο ιατρικό προσωπικό να αναφέρει τα ιατρικά σφάλματα και τα δυσμενή συμβάντα, όσο και η ανάγκη δημιουργίας πληροφοριακών συστημάτων εντοπισμού, καταγραφής και ανάλυσης ιατρικών λαθών.

Είναι το λεγόμενο σύστημα Εκμάθησης από τα Λάθη, σύστημα από τα οποία μαθαίνει τόσο το ιατρονοσηλευτικό προσωπικό, όσο και το εν γένει Σύστημα Διοίκησης της Δημόσιας Υγείας (Learning from Errors).

Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2013 ο Πρόεδρος Ομπάμα αποφάσισε να θέσει το θέμα των ιατρικών σφαλμάτων ως προτεραιότητα, καθιστώντας υποχρεωτική την αναφορά τους. Ζητήθηκε έτσι να υποβάλλουν τα νοσοκομεία κάθε ημέρα στις 8 π.μ. διαδικτυακή φόρμα αναφοράς όλων των δυσμενών περιστατικών και ιατρικών λαθών που έλαβαν χώρα κατά το προηγούμενο 24ωρο.

Και η Αμερική παρόλα αυτά δεν κατάφερε να υποχρεώσει τα ιδιωτικά νοσοκομεία να αναφέρουν τα σφάλματά τους, καθώς στις ΗΠΑ μόνο τα στρατιωτικά νοσοκομεία είναι δημόσια. Για το λόγο αυτό αρχίζει να χρησιμοποιείται πλέον στις ΗΠΑ ένα εξελιγμένο μέσο ανίχνευσης και καταγραφής, το οποίο, μάλιστα εντοπίζει 10 φορές περισσότερα λάθη.

Είναι ενδιαφέρον να δούμε πώς προσεγγίζει το θέμα το Ευρωπαϊκό Σύστημα.

Το 2009 εκδόθηκε Σύσταση από το Συμβούλιο της ΕΕ σχετικά με την ασφάλεια των ασθενών, συμπεριλαμβανομένης της πρόληψης και του ελέγχου των λοιμώξεων που συνδέονται με την υγειονομική περίθαλψη (2009/C 151/01).

Σύμφωνα με τις διατάξεις της Σύστασης, στα κράτη-μέλη συστήνεται και υπαγορεύεται να:

  • θεσπίζουν, να διατηρούν ή να βελτιώνουν τα συστήματα υποβολής εμπεριστατωμένων εκθέσεων και μάθησης, με στόχο τον εντοπισμό της έκτασης και των αιτιών των ανεπιθύμητων περιστατικών, καθώς και την ανάπτυξη αποτελεσματικών λύσεων και παρεμβάσεων.

Επιπλέον, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Σύσταση,

  • η ασφάλεια των ασθενών θα πρέπει να εντάσσεται στην εκπαίδευση και την κατάρτιση των εργαζομένων στην υγειονομική περίθαλψη.

Είναι, επίσης, απαραίτητο να υποστηρίζεται από τα κράτη-μέλη

  • η δημιουργία άψογων συστημάτων υποβολής εκθέσεων και αποκόμισης διδαγμάτων, τα οποία θα παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τη σοβαρότητα, τα είδη και τις αιτίες των σφαλμάτων, των ανεπιθύμητων περιστατικών και των παρ’ ολίγον ατυχημάτων.

Το σημαντικότερο:

  • το εν λόγω σύστημα, όπως τονίζεται στη Σύσταση, θα πρέπει να διαφοροποιείται από τα συστήματα και τις διαδικασίες πειθαρχικών κυρώσεων των κρατών-μελών για τους εργαζόμενους στην υγειονομική περίθαλψη, ώστε ο φόβος της τιμωρίας να μην αποτελεί αντικίνητρο για την υποβολή των εκθέσεων.
  • Επίσης, με βάση την σύσταση, θα πρέπει να διευκρινίζονται και τα νομικά θέματα που σχετίζονται με την ευθύνη των εργαζομένων στις υπηρεσίες υγείας.

Παρά την αναμφισβήτητη ορθότητα των παραπάνω διατάξεων, οι συστάσεις δεν έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα, δηλαδή τα κράτη-μέλη δεν είναι υποχρεωμένα να τις εφαρμόσουν.

Προφανώς, αυτό ακολουθεί η Ελλάδα, επικεντρώνοντας τελικά, πολιτικά, ηθικά και οικονομικά, άδικα πολύ συχνά, το βάρος στους Έλληνες γιατρούς.

Το Ελληνικό Πολιτικό Σύστημα Υγείας οπισθοδρομεί σήμερα και επανέρχεται στην άποψη που εστιάζει στην ευθύνη των μεμονωμένων ατόμων ατομοκεντρικά, χωρίς να δίνεται η απαραίτητη σημασία στην εξέταση των βαθύτερων αιτιών που οδήγησαν στα δυσμενή ιατρικά συμβάντα.

Απόδειξη της λανθασμένης ατομοκεντρικής προσέγγισης του ιατρικού σφάλματος αποτελεί η γνωστή εγκύκλιος Χουλιαράκη του Ιανουαρίου, από την οποία μεταξύ άλλων προκύπτει πως στο εξής επιδικασμένη αστική αγωγή αποζημίωσης σε βάρος δημόσιου νοσοκομείου από ασθενή με το σκεπτικό «βαριάς αμέλειας», θα καταλογίζεται στον/στην γιατρό από το Ελεγκτικό Συνέδριο και από τις αρμόδιες οικονομικές υπηρεσίες.

Είναι γνωστό ότι μια εγκύκλιος δεν ακυρώνει Νόμο, αλλά προφανώς γνώριζε ο υπουργός, κύριος Χουλιαράκης όταν εξέδιδε την εγκύκλιο αυτή ότι με βάση την νομοθετική ρύθμιση του 2009 (άρθρ, 1 του ν. 3754/2009) οι γιατροί του ΕΣΥ και οι Πανεπιστημιακοί Ιατροί, δεν ευθύνονται προσωπικώς καταρχήν, αφού παραδεκτώς ενάγεται μόνο το ΝΠΔΔ στο οποίο παρέχουν τις υπηρεσίες τους.

Αποτελεί υποχρέωση μας να εστιάσουμε την προσοχή μας σήμερα σε ό,τι αφορά την Ιατρική Ευθύνη στην Ελλάδα, με αίσθημα Δικαίου αλλά και Ιατρικής Δεοντολογίας.

Και αυτό απλά σημαίνει να εξετάζουμε με τα σωστά αντανακλαστικά το πώς συνδέεται ο χώρος παροχής ιατρικών υπηρεσιών και η σχέση γιατρού και ασθενούς μέσα στο γενικότερο κλίμα της οικονομικής κρίσης της τελευταίας δεκαετίας.

Χωρίς να θέλουμε να απαλλάξουμε τους γιατρούς, είναι λοιπόν εδώ χρέος μας, να αναφέρουμε χαρακτηριστικά ένα απλό στοιχείο που πρόεκυψε και αυτό από την έρευνα της Ιατρικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

Η έρευνα έδειξε, καταμετρημένη ιατρικά:

  • επαγγελματική εξουθένωση στο 41,7% των ιατρών στα νοσοκομεία της Θεσσαλονίκης
    – παθολόγων,
    – παιδιάτρων
    – χειρουργών

παράγοντα που αποδεδειγμένα ευνοεί την πρόκληση ιατρικών λαθών.

Το ποσοστό αυτό προσεγγίζει το

  • 49,1% στους ειδικευόμενους,
  • το 34,3% στους αναισθησιολόγους και
  • το 32,5% στους χειρουργούς,

τις κατηγορίες, δηλαδή, ιατρών οι οποίοι εκ των πραγμάτων είναι περισσότερο επιρρεπείς σε ιατρικά σφάλματα.

Και δεν είναι τυχαίο ότι σύμφωνα με άλλη μελέτη περιπτώσεων ιατρικής αμέλειας που δικάστηκαν από τα Πολιτικά και Διοικητικά Δικαστήρια, οι περισσότερες υποθέσεις αφορούσαν τις επεμβατικές ειδικότητες…

  • με πρώτη τη Γενική Χειρουργική (20%), και
  • δεύτερη την ειδικότητα της Μαιευτικής-Γυναικολογίας (15,4%).

Ενώ…

  • το 73,7% των ιατρικών σφαλμάτων αυτών είχαν ως συνέπεια την μόνιμη αναπηρία ή το θάνατο.

Εύχομαι ενώνοντας τις δυνάμεις μας και με βάση τα αποτελέσματα αυτού του τόσο εποικοδομητικού διεπιστημονικού διαλόγου που αποτελεί το συνέδριο αυτό, να προχωρήσουμε μαζί ένα βήμα μπροστά, και να καταφέρουμε με Επιστημονική Απόδειξη, Σωστά Συστήματα Αντιμετώπισης του Προβλήματος, Πρόληψης και Ετοιμότητας, τιμώντας τον Όρκο του Ιπποκράτη εμείς οι γιατροί και τον όρκο Αληθείας και Δικαιοσύνης των ελληνικών δικαστηρίων, να σώζουμε κάθε μέρα, όλο και περισσότερες ζωές αντί να καταδικάζουμε σφάλματα.